آیا تا به حال شنیدهاید که کسی بگوید: «با پولِ دیگران پولدار شو»؟ یا دیده اید تریدری با سرمایه ۱۰ میلیون تومانی، سودی معادل سرمایه ۱۰۰ میلیونی کسب کند؟ تمام این جادوگری ها زیر سرِ مفهومی به نام اهرم مالی (Financial Leverage) است.
بیایید روراست باشیم؛ در دنیای اقتصاد، صبر کردن برای اینکه قطرهقطره پول جمع کنید تا سرمایه گذاری کنید، روش پدربزرگهای ما بود. دنیای مدرن ابزاری به نام اهرم دارد. اما صبر کنید! قبل از اینکه همین الان بروید و دکمه اهرم ۱۰۰ برابری را در فارکس یا کریپتو فشار دهید، باید بدانید که این ابزار همان قدر که می تواند شما را یکشبه به عرش ببرد، میتواند با سر به فرش بکوبد.
در این مقاله، می خواهیم بدون فرمول های پیچیده ریاضی و با زبانی کاملاً خودمانی، پرونده اهرم مالی را ببندیم. می خواهیم ببینیم اهرم دقیقاً چیست، کجاها کاربرد دارد و چطور می توانیم بدون اینکه کال مارجین شویم (کابوس تریدرها!) از آن استفاده کنیم.
اهرم مالی (Leverage) دقیقاً یعنی چه؟
اهرم مالی یعنی استفاده از بدهی یا پول قرض گرفته شده برای افزایش قدرت خرید و بازدهی سرمایه گذاری. در دنیای پول هم دقیقا همین است.
ارشمیدس در درس فیزیک چه می گفت؟ «یک تکیهگاه و یک اهرم به اندازه کافی بلند به من بدهید تا زمین را جا به جا کنم.»
به زبان سادهتر:
شما ۱۰۰ میلیون تومان پول دارید. می خواهید ملکی بخرید که ۱ میلیارد تومان قیمت دارد. بانک به شما ۹۰۰ میلیون تومان وام میدهد. حالا شما مالک یک دارایی ۱ میلیاردی هستید، در حالی که فقط ۱۰۰ میلیون تومان از جیب دادهاید. اینجا شما از اهرم ۱۰ استفاده کردهاید (۱ واحد پول خودتان + ۹ واحد پول دیگران).
چرا از اهرم مالی استفاده میکنیم؟
پاسخ کوتاه است: برای اینکه سودمان را چند برابر کنیم.
اگر آن خانه ۱ میلیاردی ۱۰٪ گران شود (بشود ۱.۱ میلیارد)، شما ۱۰۰ میلیون سود کرده اید. یعنی با سرمایه ۱۰۰ میلیونی خودتان، ۱۰۰٪ سود گرفته اید! اگر اهرم نبود، با ۱۰۰ میلیون فقط می توانستید یک انباری کوچک بخرید و ۱۰٪ سودتان می شد ۱۰ میلیون تومان. تفاوت را احساس کردید؟
انواع اهرم مالی را بشناسید
اهرم فقط مختص تریدرهای پشت مانیتور نیست. شرکت ها، کارخانه ها و حتی دولت ها هم از اهرم استفاده می کنند. بیایید انواع آن را بشناسیم:
اهرم عملیاتی (Operating Leverage)
این نوع اهرم بیشتر به درد مدیران کسب و کار می خورد. وقتی یک شرکت هزینه های ثابت بالایی دارد (مثل خرید دستگاه های گران قیمت) اما هزینه متغیر کمی برای تولید هر واحد کالا دارد، می گوییم اهرم عملیاتی بالایی دارد.
مثال: یک شرکت نرمافزاری را در نظر بگیرید. ساخت اولین نسخه نرمافزار ۱ میلیارد تومان هزینه دارد، اما کپی کردن و فروختن آن به هزار نفر بعدی تقریباً هزینه ای ندارد. سود این شرکت با افزایش فروش، به صورت جهشی (اهرمی) بالا می رود.
اهرم مالی (Financial Leverage)
این همان چیزی است که ما در بورس و سرمایه گذاری با آن سروکار داریم. وقتی یک شرکت برای توسعه کارش وام می گیرد یا اوراق قرضه منتشر میکند، دارد از اهرم مالی استفاده میکند. در بورس تهران هم نمادهایی که بدهی زیادی دارند، ریسک و پاداش بالاتری دارند.
اهرم ترکیبی (Combined Leverage)
ترکیب دو مورد بالا. یعنی شرکتی که هم هزینههای ثابتش بالاست و هم کلی وام بانکی گرفته است. این شرکتها در دوران رونق اقتصادی پادشاهی می کنند و در دوران رکود، اولین قربانیان ورشکستگی هستند.
استفاده از اهرم در بازارهای مالی: بورس، فارکس و کریپتو
اینجا همان جایی است که هیجان (و خطر) به اوج می رسد. بیایید ببینیم اهرم در بازارهای مختلف چه شکلی است:
کاربرد اهرم مالی در بورس ایران (اعتبار کارگزاری)
در بورس تهران، چیزی به اسم لوریج عجیب و غریب نداریم. اما کارگزاری ها به مشتریان خوشحساب بسته اعتباری می دهند.
مثلاً اگر ۵۰۰ میلیون تومان سهام داشته باشید، کارگزاری ممکن است ۲۰۰ میلیون تومان هم به شما اعتبار بدهد تا سهام بخرید. این یک اهرم کوچک (حدوداً ۱.۴) است.
استفاده از اهرم مالی در فارکس (Forex)
فارکس بهشت (و جهنم) اهرم بازان است. کارگزاران فارکس اهرم های عجیبی مثل ۱:۱۰۰، ۱:۵۰۰ یا حتی ۱:۱۰۰۰ ارائه می دهند.
اهرم ۱:۱۰۰ یعنی چه؟ یعنی با ۱ دلارِ خودتان، می توانید ۱۰۰ دلار معامله کنید. اگر قیمت فقط ۱٪ به نفع شما حرکت کند، سرمایه شما ۲ برابر می شود (۱۰۰٪ سود). اما اگر ۱٪ خلاف جهت برود… بوم! کل پولتان صفر می شود.
نحوه کارکرد اهرم مالی در ارزهای دیجیتال (فیوچرز)
در بایننس یا صرافی های ایرانی، بخشی به نام معاملات تعهدی یا فیوچرز وجود دارد. اینجا هم می توانید روی بیت کوین و آلت کوین ها اهرم ببندید. از آنجا که نوسان کریپتو وحشتناک است، استفاده از اهرم بالا در این بازار مثل سیگار کشیدن در انبار باروت است!
مزایا و معایب اهرم مالی (شمشیر دو لبه)
بیایید یک بار برای همیشه این موضوع را در یک جدول مقایسه کنیم تا تکلیفمان روشن شود.
| ویژگی | مزایا (نیمه پر لیوان) | معایب (نیمه خالی لیوان) |
| قدرت خرید | امکان معامله با سرمایه بسیار کم (حتی ۱۰ دلار) | ایجاد توهم ثروت و انجام معاملات احساسی |
| بازدهی | سودهای نجومی در زمان کوتاه | ضررهای سنگین و از دست دادن کل سرمایه (Likidation) |
| تنوع سبد | با پول کم می توانید روی چند دارایی سرمایه گذاری کنید | مدیریت چندین پوزیشن اهرم دار تمرکز بالایی می خواهد |
| هزینه | معمولاً وامی بدون بهره مستقیم است (در ترید کوتاهمدت) | هزینه های پنهان (Swap یا بهره شبانه) در معاملات طولانی |
کال مارجین (Margin Call): کابوس شبانه تریدرها
نمی شود از اهرم حرف زد و از کال مارجین نگفت. این اصطلاح ترسناک ترین واژه برای کسی است که با اهرم کار می کند.
وقتی شما با اهرم معامله می کنید، کارگزار مقداری از پول شما را به عنوان وجه تضمین (Margin) قفل میکند. اگر معامله وارد ضرر شود و این ضرر به حدی برسد که به اصل پول شما نزدیک شود، کارگزار به شما رحم نمی کند!
در گذشته کارگزار زنگ می زد (Call می کرد) و می گفت: «پول بریز وگرنه معامله ت رو میبندم». الان این کار خودکار انجام می شود. سیستم به محض اینکه موجودی شما تمام شود، معامله را با ضرر می بندد و شما می مانید و حساب صفر. به این حالت در کریپتو لیکوئید شدن هم می گویند.
چطور کال مارجین نشویم؟
- طمع نکنید: از اهرم های پایین (حداکثر ۵ یا ۱۰) استفاده کنید. اهرم ۱۰۰ قمار است، نه ترید.
- حد ضرر (Stop Loss) بگذارید: این کمربند ایمنی شماست. قبل از باز کردن معامله مشخص کنید حاضرید چقدر ضرر کنید.
- مدیریت سرمایه: هیچوقت، تکرار می کنم، هیچوقت کل پولتان را در یک معامله اهرم دار وارد نکنید.
فرمول محاسبه اهرم مالی (برای علاقهمندان به ریاضی)
اگر دانشجو هستید یا می خواهید کلاس بگذارید، این فرمول ساده ترین روش محاسبه درجه اهرم مالی (DFL) در شرکت هاست:
اما در ترید، فرمول خیلی ساده تر است:
مثال: اگر می خواهید ۱۰,۰۰۰ دلار بیتکوین بخرید و فقط ۱,۰۰۰ دلار دارید، اهرم شما ۱۰ است.
کاربردهای واقعی اهرم مالی در زندگی من و شما
فکر نکنید اهرم فقط مالِ گرگ های وال استریت است. ما در زندگی روزمره هم بارها از آن استفاده می کنیم، شاید بدون اینکه بدانیم:
- خرید مسکن با وام: رایج ترین نوع اهرم. شما با پول رهن مستاجر + وام بانک + پس انداز خودتان خانه می خرید.
- خرید خودرو اقساطی: وقتی ماشین را تحویل می گیرید ولی پولش را ماهانه می دهید، دارید از اهرم استفاده می کنید تا زودتر صاحب دارایی شوید.
- پیش خرید کالا: وقتی جنسی را پیش خرید می کنید (با بخشی از مبلغ) و زمان تحویل قیمتش دو برابر می شود، سود اهرمی کرده اید.
آیا اهرم مالی دوست ماست یا دشمن؟
بیایید مقاله را با یک نصیحت دوستانه تمام کنیم. اهرم مالی مثل آتش است. می تواند خانه شما را گرم کند و غذایتان را بپزد (ثروتمندتان کند)، یا می تواند کل زندگی تان را بسوزاند و خاکستر کند (ورشکست تان کند).
همه چیز به مهارت شما بستگی دارد.
اگر تازه کار هستید، دور اهرم را خط بکشید.
اگر نیمه حرفه ای هستید، با احتیاط و اهرم های پایین (زیر ۳) کار کنید.
اگر حرفه ای هستید، باز هم مراقب باشید! چون بازار همیشه از شما قوی تر است.
پیشنهاد جایگزین و کمریسک:
اگر استرس نوسانات بازار و ترس از لیکوئید شدن خواب را از چشمتان گرفته، شاید بهتر باشد به جای بازارهای پرریسک اهرمی، به روش های سرمایه گذاری مطمئن تری فکر کنید.
مثلاً در پلتفرم هایی مثل دونگی می توانید بدون استرس اهرم و مارجین کال، در طرح های واقعی سرمایه گذاری کنید و سود منطقی و تضمین شده (با ضمانت بانکی) ببرید. گاهی اوقات، حفظ اصل سرمایه از سودهای رویایی اما خطرناک، مهم تر است.
امیدواریم این مقاله دیدِ شما را نسبت به ابزار قدرتمند اهرم باز کرده باشد. اگر تجربه ای (تلخ یا شیرین) از معامله با اهرم دارید، در بخش نظرات برای ما بنویسید؛ شاید تجربه شما جلوی ضرر یک نفر دیگر را بگیرد!
این مطلب صرفاً جنبه آموزشی و اطلاعرسانی دارد و نباید به عنوان توصیه مالی یا حقوقی تلقی شود.
توجه مهم: محتوای ارائه شده در این مقاله/وبلاگ صرفاً با هدف اطلاعرسانی و آموزشی تولید شده است و به هیچ عنوان نباید به عنوان مشاوره مالی، حقوقی یا سرمایهگذاری شخصی تلقی شود. تمامی اطلاعات بر اساس دادههای موجود در زمان انتشار جمعآوری شدهاند و هرگونه اقدام مالی بر اساس اطلاعات این مقاله، کاملاً بر عهده کاربر است. توصیه اکید میشود قبل از هر تصمیم، با مشاور مالی دارای مجوز مشورت کنید.